Gdy osoba najbliższa pomija nas w testamencie, czyli słów kilka na temat zachowku

Dodane przez: Joanna Zalewska,

Zgodnie z obowiązującą zasadą swobody testowania, spadkodawca może cały swój majątek przeznaczyć w testamencie dowolnej osobie, z pominięciem najbliższych. Ustawodawca zadbał jednak o ochronę spadkobierców ustawowych, poprzez wprowadzenie instytucji zachowku, przez który należy rozumieć żądanie zapłaty określonej sumy pieniężnej, stanowiącej równowartość pewnego ułamka części, w jakiej osoby te dziedziczyłyby spadek, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Osoba wskazana w testamencie (którą może być również uprawniony do zachowku) w dalszym ciągu pozostaje spadkobiercą, jednakże ciąży na niej obowiązek spłaty na rzecz osób uprawnionych określonych sum z tytułu zachowku. Regulacje dotyczące zachowku znajdują się przede wszystkim w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121 ze zm. – dalej KC).

Osoby uprawnione do zachowku

Osobami uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, przy czym ich prawo do zachowku jest uzależnione od tego, czy w danej sytuacji faktycznej byliby oni powołani do dziedziczenia z mocy ustawy (art. 991 § 1 KC). W pierwszej kolejności prawo do zachowku przysługuje małżonkowi i dzieciom zmarłego, a jeżeli któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku, jego zstępnym, czyli wnukom lub prawnukom spadkodawcy (dzieci własne są traktowane na równi z przysposobionymi). Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci własnych bądź przysposobionych, prawo do zachowku przysługuje, obok jego małżonka, także jego rodzicom. Roszczenie o zachowek nie przysługuje natomiast rodzeństwu spadkodawcy ani innym jego dalszym krewnym lub powinowatym. W pewnych sytuacjach zachowek nie będzie przysługiwał również osobom należącym do kręgu osób uprawnionych. Dotyczy to:

  1. osób, które zostały wydziedziczone w testamencie (art. 1008 KC), ich zstępni zachowują w tym przypadku prawo do zachowku;
  2. osób, które zrzekły się dziedziczenia, czyli zawarły za życia spadkodawcy umowę notarialną o zrzeczeniu się dziedziczenia, jeżeli w umowie tej nie postanowiono inaczej, nie maja prawa do zachowku także zstępni zrzekającego się (art. 1048 – 1049 KC);
  3. spadkobierców, którzy zostali uznani przez sąd za niegodnych dziedziczenia (art. 928 KC); zstępni niegodnego (dzieci bądź wnuki) zachowują prawo do zachowku;
  4. spadkobierców, którzy odrzucili spadek (art. 1020 KC), zstępni odrzucającego zachowują prawo do zachowku;
  5. małżonka zmarłego, jeżeli zostanie wyłączony od dziedziczenia wyrokiem sądowym (art. 940 KC).

 

Wysokość zachowku

Zachowek stanowi określoną sumę pieniężną, która jest uzależniona od:

  1. wielkości udziału spadkowego – część w jakiej uprawniony powołany byłby do spadku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, udział ten dla potrzeb zachowku oblicza się przy uwzględnieniu również spadkobierców niegodnych dziedziczenia oraz tych, którzy odrzucili spadek, nie uwzględnia się natomiast tych, którzy zostali wydziedziczeni lub zrzekli się dziedziczenia (art. 992 KC);
  2. osobistych kwalifikacji uprawnionego – zasadą jest że zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby uprawionemu przy dziedziczeniu ustawowym, jednakże w sytuacji gdy uprawniony w chwili śmierci spadkodawcy jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny uprawniony jest małoletni, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego (art. 991 § 1 KC);
  3. wartości spadku i substratu zachowku – ułamek, który powstaje przez pomnożenie udziału spadkowego przez 1/2 lub 2/3, mnoży się następnie przez wartość pieniężną spadku, do której dolicza się także zapisy windykacyjne i pewne darowizny (substrat zachowku). Sposób obliczania substratu zachowku jest dość skomplikowany i złożony z kilku etapów (pozwoliłam sobie w niniejszym opracowaniu pominąć szczegóły z tym związane). Nadmienię, iż przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 KC). Doliczanie darowizn również rządzi się swoimi zasadami, jednakże generalnie nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych oraz darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od otwarcia spadku (art. 994 § 1 KC). Ponadto, przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba że darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Z kolei przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 §2-3 KC). Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Roszczenie o zapłatę równowartości zachowku lub o jego uzupełnienie

Jeżeli uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu zwykłego czy windykacyjnego, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku lub do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 i art. 1000 KC).

Powyższe roszczenie realizowane jest poprzez wytoczenie powództwa o zapłatę przeciwko zobowiązanemu, którym może być:

  1. osoba bądź osoby, które odziedziczyły spadek;
  2. jeżeli uprawniony do zachowku nie może go otrzymać od spadkobierców, może wówczas żądać należnego mu zachowku od osoby, na rzecz której został uiszczony zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Osoba ta odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego. Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, sama jest uprawniona do zachowku, ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek. Ponadto osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu. Jeżeli spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne na rzecz kilku osób, ich odpowiedzialność względem uprawnionego do zachowku jest solidarna. Jeżeli jedna z osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne, spełniła świadczenie uprawnionemu do zachowku, może ona żądać od pozostałych osób części świadczenia proporcjonalnych do wartości otrzymanych zapisów windykacyjnych (art. 999¹ KC);
  3. jeżeli zaś uprawniony nie może uzyskać należnego mu zachowku ani od spadkobierców, ani od osób, na rzecz których uczyniono zapisy windykacyjne, przysługuje mu roszczenie o zapłatę lub uzupełnienie zachowku przeciwko osobie która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Z kolei jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny (art. 1000 KC). Spośród kilku obdarowanych obdarowany wcześniej ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby, która została obdarowana później (art. 1001 KC).

 

Przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku

Roszczenie o zapłatę zachowku może być dochodzone w sądowym postępowaniu cywilnym w drodze procesu. Sądem właściwym, do którego należy wnieść pozew, jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, właściwym będzie sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Wartość przedmiotu sporu stanowi kwota, której zasądzenia od pozwanego domaga się powód. Pozew powinien zostać należycie opłacony (wpis stosunkowy – 5% wartości przedmiotu sporu). Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej  do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku (art. 1007 KC).